Terminal tanımları ve kullanımları ile ilgili olarak kanun ve yönetmeliklerdeki hususlar üzerinde daha önceki yazılarımda durmuştum. Bunların değerlendirmesini de yapmıştım. Bu yazımda ise terminallerin özellikleri üzerinde duracağım.
Taşıma Kanunu’nun terminal başlıklı 32. maddesinde, terminallerin özelliklerinin yönetmelikle belirleneceği ifade ediliyor. Yönetmelik başlıklı 34’üncü maddede de terminal hizmetlerinde öngörülecek hususların yönetmelikle belirleneceği yer alıyor. Kanunda bunlar dışında bir husus bulunmuyor.
Yetki belgesi zorunluluğu
Kanunda, yetki belgesi zorunluluğu getirilen faaliyetler arasında terminal konusu yer almıyor. Buna rağmen yönetmelik ile terminallere yetki belgesi zorunluluğu getirildi. Zorunlu olan husus, terminal işletmeciliği yapabilmek için belge alınması gerekliliğidir. Bunun hukukiliğini bir yana bırakacak olursak, ben bunun faydalı olduğunu düşünüyorum. Yeterki iyi bir düzenleme yapılsın.
Yetki Belgesi Türleri
Yönetmelik, baştan beri terminal işletmeciliği yetki belgelerini T1 (büyükşehir belediyesi içinde olanlar) ve T2 (büyükşehir belediyesi dışında olanlar) şeklinde ayırıyor. Bunun anlamı ve/veya gerekçesi net olarak bilinmiyor. Ancak yetersizlik söz konusu. Önceden büyükşehir olmayan illerin yanında, büyükşehir olan illerin büyükşehir belediyesi dışında kalan alanları da vardı. Şimdi bu yok. Dolayısıyla bu ayrım geçerliliğini kaybetti. Belki büyükşehir belediyelerinin merkezinde olan yerler veya olmayan yerler şeklinde bir ayrım akla gelebilir. Tabii bir de büyükşehir olan ve olmayan iller ayrımı düşünülebilir. Peki bunlar anlamlı mı? Bence değil.
Terminal Büyüklüğü
T1-T2 ayrımında T1’in büyük, T2’nin ise küçük terminaller için olacağı akla geliyor. Hâlbuki terminallerin özelliklerine bakıldığında her ikisi için de en az 2.000 metrekare şartı bulunuyor. Dolayısıyla büyüklük ayrımı da söz konusu değil. Zaten büyükşehir için de, dışında kalan yerler için de terminalin hizmet vereceği nüfus büyüklüğü çok farklı. Nüfusu 50 binin altında olan yerler için 500 metrekarelik terminalin yeterli olacağı daha sonra yönetmeliğe eklendi. Ancak bu da yetmez. Büyüklüğe göre terminal tanımlanacak olsa; 2.000, 5.000,10.000, 20.000, 50.000, 200.000, 500.000, 1.000.000, 2.000.000, 3.000.000 nüfuslu yerler için ayrı terminal tanımlamak gerekirdi. Bu da söz konusu değil.
Terminallerin aşamaları
Terminallerin büyüklüğü dâhil tüm özellikleri yapım aşamasıyla ilgilidir. Terminallerin ömrünü yapım aşaması ve işletme aşaması olarak ikiye ayırmak mümkündür. Keza yapım aşamasını da yerinin belirlenmesi, büyüklüğünün belirlenmesi, projesinin ve özelliklerinin belirlenmesi, inşa aşaması ve takiben işletme aşaması gibi ayırmak mümkündür.
Kimler Terminal Yapabilir?
Yönetmelikte kimlerin terminal yapabileceği, hatta terminal yapımına ilişkin herhangi bir husus bulunmuyor. Sadece taşıma yetki belgesi sahiplerinin, şartlara uygun olmak kaydıyla özel terminal inşa edebileceği veya bu durumda olan terminallerin kullanım hakkını alıp yetki belgesi ile işletebileceği belirtiliyor. Bu bir hususi terminal mi? Belli değil. Ticari terminal ise bu hak herkese söz konusu değil mi? Taşımacılar için fark ne?
İşin Gerçeği
Belediyeler ile ilgili mevzuatta terminal yapmaya ilişkin hak/yetki/imtiyaz/görev belediyelere veriliyor. Bunun ötesinde, herhangi bir yapının inşası belediye mevzuatına göre ancak belediye izni ile mümkün oluyor (Bunun tek istisnası özel bakanlık izinleridir). Bu şartlar altında sadece belediyeler terminal inşa edebilir veya ettirebilir. İşin gerçeği budur. Bu kapsam dışında yapılmış terminal var mı, bilmiyorum. En azından ticari terminal var mı? Öyleyse belediye ne derse o; yani ne yaparsa veya yaptırırsa o.
Terminal İşletmeciliği Şartları
Yönetmeliğe göre bunun için gerekli şartları sağlayıp yetki belgesi alınması zorunludur. Terminal yetki belgesi için sadece belirli miktarda sermaye veya işletme sermayesi şartı var. T1 için sermaye biraz daha büyüktür. Hepsi bu kadar. Sanki “bu şartı sağla, belgeni al” hali vardı. Hâlbuki terminal işletmek için uygun özellikteki bir terminalin mülkiyetine veya kullanım (işletme) hakkına sahip olmak gerekmez mi? Nihayet bunu fark edip yetki belgesi şartlarına eklediler.
Terminal Özellikleri
Uygun terminal olabilmek için aranacak özellikler baştan beri tüm yönetmeliklerde çok güzel bir biçimde yer alıyor. Bunların başında yer alan terminal büyüklüğü dışındaki tüm özelliklere aynen katılıyorum. Ancak bunlar kimi bağlar? Bu özelliklere uygun terminal yapma konusunda tek muhatap belediye olmuyor mu? Belediye bu özelliklerde terminal yapmazsa ne olacak? İşletmeci, var olan terminalle sınırlı değil mi?
Terminal Yeterliliği
Bir terminalin yetki belgesi almak için gerekli şartları taşıyıp taşımadığı, yönetmeliğe göre Bakanlığın ilgili bölge müdürlüğünce düzenlenecek uygunluk denetim tutanağı ile belirleniyor. Bu çok önemli; ancak bu denetim, işletme öncesi mevcut bir terminalin yetki belgesi müracaatı aşamasında söz konusu. Terminali şekillendirme gibi bir amacı yok; sadece tespit amacı var. Bu çok kritik aşamada yeterlilik kararı nasıl verilecek? Sınırlı bir alanda terminalden beklenen tüm özellikleri hayata geçirmek ne kadar mümkündür? Mevcut tek terminal yeterli bulunmayıp reddedilebilir mi? Mevcut terminallerde bunun tam olarak gerçekleşmesi mümkün mü? Belediyenin tek terminalini yeterli bulmayıp kullandırmamak mümkün mü? Bu soruların cevaplarını merak ediyorum.
Yeterlilik Türleri
Adı geçen tutanağa göre bir terminale “yeterlidir/yeterli değildir” kararı vermek çok zor ve riskli bir konu. Bu nedenle birden fazla yeterlilik hâlinin tanımlanması gerektiğini düşünüyorum. Yani denetim sonucunda bir terminal “üstün (tam) yeterli”, “normal (orta) yeterli”, “düşük (asgari) yeterli” ve “yetersiz” olmak üzere çeşitli yeterlilik değerlendirmesi sonuçları verilebilmeli. Yetersiz görülenler dışında hepsinin kullanımına izin verilmelidir. Yeterlilik belgelerinde de terminalin yeterlilik düzeyi yazılmalıdır. Buna göre de terminal yeterlilik belgeleri tanımlanmalıdır.
Bakış Açısı
Bir terminalin her şeyiyle mükemmel olması beklenemez. Mükemmel olmayan terminaller de kullanılabilmelidir. Buna düşük yeterlilik de dâhildir. Hatta başka terminal bulunmayan yerlerde, belediyenin yetersiz görülen terminali bile kullanılmak zorunda kalınabilir. Ben hayatın gerçeğinin bu olduğunu düşünüyorum.
Yeterlilik Farkının Rolü
Burada bakış açısının, daha yüksek yeterliliğe sahip terminalin daha yüksek ücret alabilmesi şeklinde olması gerektiğini düşünüyorum. Bakanlıkça terminal tavan ücret tarifesi yayımlandığında (ki bunun sürekli yayımlanması gerektiğini düşünüyorum), üstün yeterlilikteki terminal bunu aynen uygularken, orta yeterlilikteki %25 eksiğini, düşük yeterlilikteki ise %50 eksiğini uygulamak zorunda olmalıdır. Böylece bir farklılık yaratılmış olur.
Hususi Terminal Konusu
Yukarıda söz konusu olan tüm açıklamalar ticari terminaller için geçerli olabilir. Hususi terminallerde zaten ücret söz konusu olmayacaktır. Bunlarda da asgari yeterlilik şartı aranması düşünülebilir; ancak bence bu da gereksizdir. Terminal bir rekabet unsuru olup tıpkı iyi otobüs, iyi hizmet, servis aracı, ikram gibi; iyi terminal de taşımacıya üstünlük sağlayabilir. Geçmişte başarısını gördüğümüz taşımacılar hep üstün özellikli hususi terminalleri sayesinde bu başarıyı yakalamışlardır. Hususi terminal yapmak ve/veya işletmekte zaten belediye alanlarında belediye iznine tabii olup belediyeler de buraların özelliklerini mutlaka gözeteceklerdir.
Terminal Ücretleri
Yönetmelikte terminal ücretleri ile ilgili düzenlemeler yer alıyor. Bunlar büyük ölçüde olumludur. Ancak terminal işletmecilerinin alacakları ücretler onların keyfine bırakılamaz. Sürekli olarak tavan ücret tarifesi yayımlanmalı ve taşımacılar tekel konumundaki bu işletmelerin keyfiliklerinden korunmalıdır.
Kimler Terminal İşletebilir?
Terminal yapma hakkı belediyelerde olduğuna göre onlar terminal işletebilirler. Kendi mevzuatlarının onlara verdiği hak gereği bunu başkalarına devretmeleri de söz konusudur. Ancak taşımacıların korunması açısından bu devir mümkün olduğunca yapılmamalı; yapılması hâlinde ise belediyelerin işletmeci ile yapacakları sözleşmelere taşımacıların menfaatlerinin gözetileceği yönünde belediye gözetim ve müdahaleleri yer almalıdır.
Yap-İşlet-Devret Terminalleri
Şüphesizki, kaynağı yeterli olmayan belediyeler terminal yapımını özel sektöre verebilir. Bunun zorunluluk halinde olması ve yapılan terminalin işletilmesi aşamasında işletmeciye keyfi uygulama şansı verilmemesi ve yukarıda belirtildiği üzere belediyenin taşımacıları koruma şartları sözleşmelre konmalı ve takip edilmelidir. Bu kapsamda işletme sonrasında süre uzatımı ve terminalin tümüyle işletme haklarının özelleştirilmesi konularında belediyeler mutlaka çok dikkatli olmalıdırlar.
Tekel konumunda olan terminallerin özel sektörce her türlü işletilmesi halinde taşımacılar mutlaka korunmalıdır. Taşımacıların korunması konusunda belediyeler ve bakanlık koordineli çalışmalı ve taşımacıların zararı mutlaka önlenmelidir.
Otobüsçülerin yapma veya işletmesi
Yolcu taşımacılarına hiçbir kolaylık veya düşük maliyet getirmeksizin kendi kazançları için ayrıcalıklı terminal yapma hakkı isteyen taşımacı görünümlü kişilerin terminal yapma istekleri görmezden gelinmelidir. En yüksek maliyetin onlar tarafından işletilen terminallerde taşımacıya ödetildiği unutulmamalıdır.
Terminal İşletme Koşulları
Mevcut bir terminalden isteyen tüm taşımacılar, hiçbir ayrım yapılmaksızın gerekli ücretleri ödeyerek istisnasız bir biçimde faydalanabilmelidirler ve terminalde yer olmaması gibi bir hal kabul edilemez. Terminalde yer bitmez. Kalkış-varış, indirme-bindirme ile sınırlıolan kullanımlarda herkes ticari terminalden hizmet alabilmelidir. Ücret farklılaştırması, acenteliğin istenilen kişiye verilmesi gibi ayrımcılıklar asla yapılmamalıdır.
Terminal Sahipliği
Eski ve yeni Yönetmelik ile Taşıma Kanunu’nda taşımacılara terminal veya kullanım hakkı sahipliği veya ortaklığı yer alıyor. Bunun amacı ve nasıl sağlanabileceği belli değil. Öncelerde belirli bir taşımacıya ait terminalden başkalarının faydalanabilmesi için ona belirli faturalar ödetilmiştir. Sınırlı olan bilet satış bürolarından yüksek bedellerle faydalanma zorunluluğu dayatılmıştır. Otogar tipi terminallerde her birinin bir sahibi olup boş birim bulunmaz. Bir birimin sahibine bilet satış hakkı vermek ve benzeri dayatmalar yapılmıştır. Artık Yönetmelikte öngörülen bir şekildeki ticari terminalde bunlara gerek yoktur. Her taşımacı bazılarına rant kazandırmaksızın terminalden faydalanabilir. Tüm ticari işletmeler hiçbir ön şart olmaksızın herkesin faydalanmasına açıktır.
Terminalin Özü
Terminal; otobüslerin kalkış-varış ve/veya indirme-bindirme işlemlerinde, yolcuların ve karşılayıcıların bekleyebileceği kapalı alanı bulunan bir yerdir. Hepsi de budur. Gerekli yerlerde bu kadarıyla yetinilebilinmelidir. Belediye alanı dışında kalan yerlerde taşımacılar korunmuş kapalı bir alandaki oturma imkanlarıyla sınırlı bir yapıyı hususi terminal olarak kullanarak sefer yapabilmelidirler. Başka bir şart da aranmamalıdır.
Ankara’da belediyeye müracaat ederek ‘Biraz terminal veya kullanma hakkı satın almak istiyorum’ demek mümkün mü, gerekli mi? Görüşüp bir sözleşme ile faydalanmak yetmez mi?
Eski Yönetmelikte Terminaller
Yukarıda söylenen hususların iyi veya doğru anlaşabilmesi için Karayolu Taşıma Kanun ve Yönetmeliği öncesinde yürürlükte olan Uluslararası Yolcu Taşıma Yönetmeliği’nde yer alan yolcu tanımını vermek istiyorum: Madde 34-Yolcu taşımacılığında otobüs terminallerinde en az 20 kişinin rahatça oturabileceği yeri, telefonu, bir emanetçisi ve bir bilet satış yerinin bulunması, bu yerlerin sıcağa ve soğuğa karşı korunmuş olması, en az 1 personel tarafından idare edilmesi, trafiği aksatmayacak ve yolcuların rahatça inip, binebilecekleri bir yanaşma yerine sahip olmaları şarttır.
Bunu günümüze göre yorumlarsanız; herşey yoluna girmiş olur. Buna benzer şartları otobüs kalkış-varış terminalleri dışında ücretsiz servis hizmeti verilen şube veya acentelerin fiziki imkanları içinde arayabilirsiniz.
Şüphesiz ki, gönül daha fazlasını ister. Ancak her güzelliğin bir bedeli yani maliyeti olacaktır. Herhangi bir amaçla ilave tek bir personel konulmasını önerdiğinizde; vardiya düzeni, hafta sonu izni, sağlık şartları, senelik izinler düşünüldüğünde bunun en az 6 kişilik bir istihdam ve aylık en az 300 bin, günlük 10 bin liralık bir maliyet getireceği bilinmelidir. Bu da günde birkaç kalkış-varış yapılan, az sayıda taşıtın faydalandığı küçük bir terminal için çok ağır bir yük ve çıkış parası yüksekliği getireceği bilinmelidir.
Bitirirken
Terminallere ilişkin samimi düşüncelerim umarım ki, iyi anlaşılır, değerlendirilir ve zor günler yaşadıklarını gördüğümüz taşımacılar için olumlu yönde kullanılır.
1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü’nü kutluyorum.