İnsanlar yaşamak için başkalarının desteğine, yardımına ve hizmetine ihtiyaç duyarlar. Bunların bir kısmı karşılıklı yardımlaşma veya iş birliği kapsamında yerine getirilir. Bunun ötesinde profesyonel hizmet ilişkileri söz konusudur. Bunlar özellikle de iş hayatında önemlidir. Profesyonel iş ilişkileri bunun özel mevzuatına göre yapılmak zorundadır. Burada bir iş sözleşmesi veya iş akdi söz konusudur. Basit bazı işler dışında her hizmetin yerine getirilebilmesi için bir takım bilgi, beceriler gerekir. İstihdam edilen insanların durumuna göre özel şartlar aranması da gerekebilir. Bunlar yaş, öğrenim, sağlık, deneyim ve benzeri konuları içerir. Kişilerin bu uygunluğunun veya yeterliliğinin tespiti için bazen sınavlar da uygulanır. Bu sınavlar bazen mevcut adaylar arasında daha iyi olanları belirleme amacıyla da yapılabilir.
Taşımacılık faaliyetleri
Bir iş veya işletmecilik faaliyeti olan taşımacılık da benzer koşullara tabidir. Taşımacılar, büro personeli, araç içi hizmet personeli, yükleme, boşaltma personeli gibi hizmetler için insan istihdam ederler. Bunların ötesinde bazı taşımacılık faaliyetlerindeki yöneticiler ile tüm taşımalardaki sürücüler özel bir yeterlilik gerektirdiklerinden daha da önemlidirler.
Trafik mevzuatı
Araçların trafikteki seyirlerine ilişkin tüm hususlar Karayolları Trafik Kanunu’nda yer almaktadır. Buna sürücüler de dahildir. Bu mevzuatta araçları sevk ve idare eden kişilere sürücü denmektedir. Bunu profesyonel olarak yapan sürücüler ise şoför olarak adlandırılmaktadır. Trafik Kanunu sonrasında Trafik Yönetmeliği ve sürücü adayları ile sürücülerin sağlık şartları ve muayenelerine ilişkin yönetmelikler mevcut olup bunlarda sürücülerle ilgili detaylı hususlar yer almaktadır. Bu kapsamda sürücü belgeleri ile araçların kullanım düzenlemeleri çok önemlidir.
Taşıma mevzuatı
Taşımalara ilişkin özel hususların düzenlendiği Taşıma Kanunu ve bunun yönetmelikleri çok önemlidir. Karayolu Taşıma Yönetmeliği’nin dışında, Karayolu Taşıma Kanunu’na dayanılarak hazırlanan Karayolu Taşımacılık Mesleki Yeterlilik Eğitimi Yönetmeliği ile Taşıma İşleri Organizatörlüğü ve Tehlikeli Madde Taşımacılığı konulu yönetmelikleri hatırlatmak isterim. Bu mevzuatta kapsam içindeki taşımalardaki araçların sürücülerine istisnasız olarak şoför denilmekte ve buna göre gereklilikler belirtilmektedir. Kanunun amaç maddesinde, taşıma işlerinde istihdam edilenlerden, kapsam maddesinde de taşıma işlerinde çalışanlardan söz edilmekte olup ayrıca belirtilmeyen şoförler de bunların kapsamında olmalıdır. Kanunun 7’nci maddesinde taşımalarda yeteri kadar nitelikli şoför bulundurulmasından söz edilmekte olup bu sorumluluk taşımacıya aittir. Kanun ayrıca şoförlerde aranacak şart ve niteliklerin belirlenmesini Yönetmeliğe bırakmıştır. Aynı amacın sürücü ve şoförler için trafik mevzuatında da olduğunu hatırlamak; bazen tekrarlar, hatta çelişkiler olmaması için çok önemlidir.
Şoför yeterliliği
Taşıma Kanunu’ndaki doğrudan şoförlere ilişkin bir husus dikkate değerdir. Kanunun 5’inci maddesinde karayoluyla yük (eşya denmiyor) ve yolcu taşımacılığı faaliyetlerinde kullanılan ticari araçlarda çalışan şoförlere mesleki yeterlilik belgesi zorunluluğu getirilmiştir. Buna ilişkin esas ve usullerin Yönetmelikle belirlenmesi öngörülmüştür. Tabii burada Yönetmeliğin birden fazla olabileceğine dikkat etmek gerekir.
Karayolu Taşıma Yönetmeliği’nin değişik maddelerinde taşımacıların şoförlere ilişkin sorumlulukları ve buna ilişkin yaptırımlar yer almaktadır. Bunun ötesinde doğrudan şoförlere yönelik bazı düzenlemeler de var.
Madde 32 ve 33
Yönetmeliğin istihdama ilişkin 2’nci bölümündeki 32’inci maddede taşımacılara ilişkin çeşitli sorumluluklar yaptırımsız olarak yer almaktadır. Yaptırımlı olarak başka yerlerde de olduğu için sorun yok görülebilir. Ama bunların burada yer alması da kanaatimce gereksizdir. Bu maddede bir de kadın şoförün istihdamının teşvikine ilişkin hususlar var ki, iyi fakat yeri belge ücretleri maddesi olmalıdır.
33’üncü maddede yer alan hususlar da faydalı olmakla birlikte uygun yeri burası değil, ilgili mevzuat olan hususlardır ve buna ilişkin mevzuat zaten vardır.
Madde 34 Şoförlerde (ve kuryelerde) aranacak şartlar
Öncelerde burada yer alan sürücü belgesi başka mevzuatın kapsamında olup büyük otobüs için asgari 24 yaş gerekliliği de zaten büyük otobüs sürücü belgesi için şart olduğundan buraya yazılması gereksiz olup çıkarılması iyi olmuştur.
66 veya 69 yaş konusu
Yönetmelikte 66 yaş olarak görülen üst yaş sınırı, bazı özel yöntemlerle 69 olarak da uygulanmış ve sonunda yönetmelikten çıkarılmıştır. Bunun bir boşluk oluşturup oluşturmayacağı tartışılabilir. ‘İlgili, genel mevzuata bırakıldı’ türü açıklamalar bu hâl için yeterli değildir. Zira başka bir mevzuatta bir yaş sınırı görülmemektedir. Varsa ben görmemiş olabilirim.
Önceki dönemlerde taşımalarda kullanılacak taşıtlar için bir üst yaş sınırı söz konusu idi. Zamanla tamamen kaldırılarak taşıt muayenesi olan yani muayeneyi geçebilen taşıtların kullanımına imkân verildi. Bence doğru yapıldı. Acaba şimdi de bir üst sınır olmaksızın sağlık muayenelerinde sağlamlık alan tüm sürücülerin yaşa bakılmaksızın araç kullanabilmesi anlayışı mı geçerli olacak? Önemli bir bakış açısı ancak özellikle iyi muayene yapılmadığında riskler de getirebilir.
Geriye kalanlar
Sürücülerde aranan şartlar olarak geriye sürücü mesleki yeterlilik belgesi sahipliği ile şoförlük mesleği bakımından bedeni ve psikoteknik sağlık raporu olma şartları kaldı. Böylece 34’üncü maddenin 1’inci fıkrası sadece bunları kapsar hale geldi. Burada mesleki yeterlilik belgesi zorunluluğunun yaptırımı olmakla birlikte; ben sağlık raporuna ilişkin doğrudan bir yaptırımı yönetmelikte yazılmasına rağmen göremedim. Yine bu maddede bir de uyuşturucu, silah, insan ve gümrük kaçakçılığı ile terör suçlarından dolayı hürriyeti bağlayıcı ceza almamaları şartı yer alıyor. Bunun bir yaptırımı olmadığı gibi adı geçen fiiller zaten suç olup ilgili mevzuatına göre zaten cezalandırılacaktır. Ayrıca buraya yazmaya gerek olmamalıdır. Ya da bunların belgelerine el konulması gibi özel bir cezalandırma getirilmelidir.
Sürücü mesleki yeterliliği
Kanun bunu aramakta ve bunun yönetmelikle düzenlenmesini istemektedir. Nitekim bu amaçla Mesleki Yeterlilik Eğitimi Yönetmeliği hazırlanmış olup uygulanmaktadır. Adı üzerinde Mesleki Eğitim Yönetmeliği. Bunun eğitimi için önce eğitimin kapsamı ve çeşitleri belirlenmelidir. Yük-yolcu taşımacılığı ve sadece yurtiçi ve gerektiğinde yurtdışı şeklinde belirleme doğrudur/doğru olabilir. Tehlikeli madde konusu özel bir yeterlilik gerektirdiğinden ayrıca bir yeterlilik belgesi de uygundur. Hepsi bu kadar.
Hangi taşıtlarda veya taşımalarda hangi tür mesleki yeterlilik belgesi aranacağı özel bir önem taşır. Bu husus bir eğitim konusu olmayıp Karayolu Taşıma Yönetmeliği’nin konusu olmak zorundadır. Böylece taşımacılar hangi tür taşıt ve taşımalar için uygun mesleki yeterlilik belgesi olan şoför istihdam edeceklerini ve mevcut SRC1-2-3-4-5 gibi belgelerde hangi taşıt ve taşımalarda görev yapabileceklerini bilebilirler.
Taşımacılar ve şoförler bu bilgiler için Mesleki Yeterlilik Eğitimi Yönetmeliği’ne bakmak zorunda değildirler, olmamalıdırlar. Nasıl ki, taşımacılar mesleki yeterlilik belgeli yönetici istihdam edip etmeyecekleri, edecekler ise hangi yetki belgesine sahip yönetici istihdam edeceklerini öğrenmek için Mesleki Yeterlilik Eğitimi Yönetmeliği’ne bakmayıp 40’ıncı maddenin 34’üncü fıkrasından öğreniyorlarsa; taşımacılar ve taşıt sahipleri için de aynı husus geçerli olmalıdır.
Mesleki Eğitim Yönetmeliği sadece buna ilişkin belgelerin alınması ile ilgili olmalı ve sadece belge sahibi olmayan olası adayları ilgilendirmelidir.
Yaş konusu
Mesleki Eğitim Yönetmeliği’nde bu belgelerin 69 yaşta geçerliliğini kaybetmeleri için bu yaş sınırının burada hala var olduğunu düşünenler bulunuyor. Bu husus yaşın sınırlamak için değil ana yönetmelikteki yaş sınırına aykırı kullanımları engellemek için konulmuş olup artık geçersiz hale gelmiştir. Buradan bir sonuç çıkarmaya çalışmak nafiledir.
Madde 35
1’inci fıkrası başka mevzuatta zaten olan bir zorunluluğu anlatmakta olup (tıpkı araç sürücü belgesi gibi) gereksiz bir düzenleme olarak kalmaktadır. Bu maddenin 2’nci ve 3’üncü fıkralarındaki yükümlülükler; şoförlere değil, yetki belgesi sahiplerine ait olup ilgili oldukları yere (Madde 40 gibi) aktarılabilirler.
Sonuçlar
1-66-69 yaş sınırının tümüyle kalktığı veya varsa başka bir yerdeki bu yöndeki düzenleme hususu açıklığa kavuşturulmalıdır.
2-Mesleki Yeterlilik Belgesi sahipliğine ilişkin zorunluluklar Karayolu Taşıma Yönetmeliği’nde olmalıdır. Bu arada belediye alanlarındaki yolcu taşımaları için de geçerli olup olmadıkları netleştirilmelidir.
3- Şoförlerle ilgili düzenlemeler tümüyle yenilenmelidir. Gerekirse bazı hususların çıkarılmasında cesur olunmalıdır. (Benzer hususlar sigorta düzenlemeleri için yaşanmıştır ve şimdi Yönetmelikte hiç yoklar.)
