Taşımalar, yolcu veya eşyanın bir taşıtın hareketiyle bir yerden başka bir yere götürülmesi türünden ekonomik faaliyetler olarak risk taşımaları ve buna göre özel önlemler gerektirmeleri özellikleriyle öne çıkarlar. Taşınanın insan olması haliyle yolcu taşımaları biraz daha dikkat gerektirirler. Karayolu taşımaları gerçekleştikleri yol ortamını diğer karayolu taşıtlarıyla paylaşmaları yönüyle biraz daha farklıdırlar. Bunlara göre karayolu yolcu taşımacılığının daha titiz biçimde yapılması zorunludur. Bunlardan tarifeli/düzenli olanlar ise ayrıca özel düzenlemelere uymak zorundadırlar. Rekabet ortamı da dikkate alınarak bu taşımaların en iyi ve maliyet de göz önüne alınarak daha ucuz biçimde yapılmasına biraz daha fazla özen gerekir. Bilinmelidir ki tarifeli taşımalar başka seçeneği olmayan insanların zorunlu kullanım ihtiyaçlarını karşılamaları yönüyle mutlaka yaşatılmalıdır. Karayolu yolcu taşımacıları açısından diğer unsurlar yanında çok önemli bir yeri olan terminaller üzerinde önemle durulmalıdır. Bu yazıda bunu yapmaya çalışacağım.
Terminal tanımları
Tanım, bir nesnenin veya kavramın ne olduğunu anlatan, varsa benzerleri ile karıştırılmamasını ve onlardan ayırt edilmesini sağlayan ifadelerdir. Ne yazık ki, buna uymayan tanımlarla karşılaşıyoruz.
Geçerliliklerini kaybetmiş olsalar da Karayolu Taşıma Kanunu ve Yönetmeliği çalışmalarında önemli bir kaynak oluşturan ve bugün bile değerlendirmeler yapabilmek açısından önemli gördüğüm Karayolu Taşıma Kanunu öncesindeki uluslararası ve şehirlerarası taşıma yönetmeliklerinde şu terminal tanımı yer almaktadır.
Terminal: Yolcu taşımacılığında, indirme-bindirme yapılan bekleme, haberleşme, şehir ulaşımı ile bilet satışı gibi hizmetlerin sağlandığı yer.
Bu tanım; ‘yer’ olması dışında pek ne olduğunu anlatmasa da ne işe yaradığını o günün şartlarına göre iyi biçimde ifade etmektedir.
Karayolu Taşıma Kanunu’nda terminal tanımı bulunmamaktadır. Aslında terminal denilince ne kast edildiği zaten doğru biçimde anlaşılmakta olup tanımın gerekmediği de düşünülebilir.
Karayolu Taşıma Yönetmeliği’nde şu tanım bulunmaktadır.
Yolcu Terminali: Bu Yönetmelikle belirlenen özelliklere haiz ve şehirlerarası, yurtiçi ve uluslararası yolcu taşımacıları ve/veya acenteleri ile bunların yolcularına hizmet veren yapı veya tesis.
Bir yapı veya tesis olduğunu belirtmesinin dışında ne olduğu belirtilmiyor. Bunun yerine kimlere hizmet verdiğiyle tanım yapılmaya çalışılıyor. Daha da önemlisi Yönetmeliğin hemen başında daha özelliklerden söz bile edilmemişken, belirlenen özelliklere uymasından söz ediliyor. Peki uymayanlar ne olacak? Onlar da terminal değil mi? Bu özelliklere uyma hususu zaten Yönetmeliğin içinde düzenlenmeyecek mi?
Taşımacıların terminal yükümlülükleri
Karayolu Taşıma Kanunu öncesi yürürlükte olan yönetmeliklerde terminal tanımının yanısıra ayrıca bu taşımalarda A (Otomobille uluslararası), B1 ve D1 (Düzenli), B2 ve D2 (mekik), B3 ve D3 (Arızi) otobüsle yolcu taşıma belgelerini alma şartları arasında şu düzenleme yer almaktadır:
Seferlerin başladığı yerleşme birimlerinde en az bir tane yolcu terminaline veya terminaller birleştirilmiş ise bu terminallerden yeterli bir alanın kullanma haklarına sahip olmaları.
Karayolu Taşıma Kanunu’nda terminal tanımı bulunmamakla birlikte terminallere özel 32’inci madde yer alıyor. Terminallerin özellikleri ile ara durakların niteliklerinin Yönetmelik ile belirleneceği burada belirtiliyor. Yönetmelik başlıklı 34’üncü maddede terminal hizmetlerinde öngörülecek hususların yine Yönetmelikle düzenlenmesi istenmektedir. Bunların yanısıra esas olarak taşımacıların terminal yükümlülüğü şöyle belirtilmektedir:
Yolcu taşımacılarının, en az bir yolcu terminaline bağımsız veya birlikte sahip olmaları veya bu terminalin kullanma hakkına sahip olmaları zorunludur. Aynı terminalden nitelik ve niceleğine göre birden fazla taşımacı yararlanabilir.
Esas olarak eski Yönetmeliklerdeki yükümlülüğün tekrarlandığını görüyoruz. Terminalin tamamı anlaşılmasın diye birden fazla taşımacının yararlanabileceği hususu özel olarak belirtilmektedir.
Çok önemli nokta
Gerek Karayolu Taşıma Kanunu öncesi Yönetmeliklerde, gerekse Taşıma Kanunu’nda taşımacıların terminal yükümlülükleri hiçbir ayrım yapılmaksızın tüm taşımacılar için belirtilmiştir. Daha somut bir anlatımla tarifeli –düzenli veya tarifesiz-düzensiz-arızi-mekik-grup yolcu taşıma gibi bir ayrım yapılmaksızın tüm yolcu taşımacıları bu yükümlülüklere tabidir. Yani günlük dilde tarifesiz taşıma, turizm taşıması veya grup yolcu taşıması şeklinde ifade edilen taşımacılar da terminal yükümlülüklerine kapsamındadır.
Terminal yükümlülüklerin karşılanması
Taşıma Kanunu’nda, belirtilen terminal yükümlülüklerini taşımacılar iki türlü yerine getirebilirler:
1-Gerçek veya tüzel kişi olan bir taşımacı sadece kendi taşımalarında kullanmak üzere tek başına veya diğer gerçek kişi veya tüzel kişi olan taşımacılarla birlikte yeni bir tüzel kişi olarak sadece tüzel kişilik ortaklarının taşımalarında kullanılmak üzere ortaklaşa bir terminale veya bunun kullanma hakkına sahip olarak bu yükümlülüklerini yerine getirebilirler. Bu durumda terminallerden faydalanma veya terminallerin kullanımı ücretsiz olup, sadece adı geçen taşımacıların faydalanması söz konusudur. Yönetmelikteki hususi taşımacılık kavramıyla da uyumlu olarak, bu terminal tam anlamıyla bir hususi terminal olur.
2-Taşımacılar, taşımacı olan veya olmayan bir gerçek veya tüzel kişi tarafından işletilen bir terminalden ücreti/bedeli karşılığında bu hizmetleri satın alabilirler. Bu durumda bu terminal taşımacılara hizmet veren bir ticari terminal olur. Bunun işletmecileri ticari terminal işletmecisi sıfatını taşırlar. Hususi terminal kapsamında terminal veya kullanma hakkı sahipleri başka taşımacılara da ücret karşılığında hizmet vermek istediklerinde ticari terminale dönüşürler ve varsa bunun yükümlülüklerine tabii olurlar. Keza ticari terminal işletmecileri, ortakları dahi olsa bazı taşımacılara ücretsiz veya ayrıcalıklı hizmet veremezler. Bu zorunluluk ticari işletmeciliğin bir gereğidir.
Terminal yükümlülük özeti
Bu açıklamalardan sonra taşımacıların terminal yükümlülüğünü yerine getirmeleri için iki seçenekli şöyle bir sonuca ulaşabiliriz: Hususi bir terminale veya bunun kullanım hakkına sahip olmak ya da yetki belgeli bir ticari terminalden hizmet almak (Yetki belgeli bir ticari terminalde hizmet vermek)
Yönetmelikte terminaller
Karayolu Taşıma Kanunu’nun kapsam maddesinde ve yetki belgesi zorunluluklarının yer aldığı 5’inci maddede terminallerden söz edilmemektedir.
Yukarıda belirtilenler dışında sadece terminallere ilişkin hususların Yönetmelikle belirlenmesi yer almaktadır. Yönetmeliğin yetki belgesi zorunlulukları başlıklı 5’inci maddesinde Kanunda yer alanların yanısıra Kanunda yer almayan faaliyetler kapsamında terminal işletmeciliği faaliyeti de yetki belgesi zorunluluğuna dahil edilmiştir. Burada belgeye bağlanan hususun terminal işletmeciliği olduğuna dikkat edilmelidir. Dolayısıyla taşımacılarla doğrudan ilişkisi yoktur. Yönetmeliğin 6’ıncı maddesinin 14’üncü fıkrasında, terminal işletmeciliği yetki belgeleri T1-Büyükşehir içi ve T2- Büyükşehir dışı olarak sınıflandırılmıştır. Burada terminal işletciliği belgesi alacaklarda aranacak özel şartlarda belirtilmiştir. Burada uzun süre sadece sermaye veya işletme sermayesi şartı yer almıştır. Uygun bir terminalin işletilmesi veya işletilecek uygun bir terminalden doğrudan söz edilmemiştir. Burada terminal özellikleri belirtilmiş ve en sonunda böyle bir terminalin kullanım hakkına sahip olunması ifadesi nihayet yer almıştır. Halbuki işletmeci terminali kullanmaz, taşımacı kullanır. İşletmeci ise terminali işletir ve işletme hakkı sahibi olması gerekir. Burada terminallerin uygun özellikte olduğunun Bakanlıkça belirlenmesi hususu çok önemli olup zamanla geliştirilmiştir. Yönetmeliğin 44’üncü maddesinde terminal işletmecilerinin yükümlülükleri belirtilmiştir. Ücret tarifelerine ilişkin 56’ıncı maddede terminal işletmecileri de kapsanmıştır.
Yönetmelikte taşımacıların terminal yükümlülükleri
Yönetmeliğin 58’inci maddesinin 1’inci fıkrasının a bendinin 2. alt bendinde şu yükümlülük bulunmaktadır:
Yetki belgesi sahiplerinin; merkezi adres, şube veya acentelerinin bulunduğu, seferlerin kalkış, ara durak ve varış noktalarında en az bir yolcu terminaline bağımsız olarak veya birlikte sahip olmaları veya bu terminali kullanma hakkına sahip olmaları gerekmektedir.
Bu yükümlülüğe ilişkin çokça şey söylenebilir. Buradaki nokta ifadesi uygunmudur? Bundan önceki yer ve faaliyetler bir noktada mı sağlanır? Merkezi adres, şube veya acentelerinin bulunmadığı kalkış- varış noktalarında bu yükümlülük yok mudur? Daha da önemlisi başlangıçta yer alan yetki belgesi sahipleri ile kimler kast edilmektedir?
Eski Yönetmelikler dahil Karayolu Taşıma Kanunu’nda burada ifade edilen benzer yükümlülük, tüm yolcu taşımacıları için getirilmiştir. Buradaki yetki belgesi sahipleri ifadesi ile tüm yolcu taşımacıları mı kast edilmektedir? Böyle ise niye yolcu taşımacıları denmemiştir? 58’inci madde tamamen tarifeli taşımacılara ilişkin olup yetki belgesi sahipleri ifadesiyle bunların kast edilmesi beklenir. Eğer böyle ise Taşıma Kanunu’nda tüm taşımacılara ilişkin olan yükümlülük, tarifeli olmayan taşımacılardan kaldırılmış olmaktadır. Bu husus Kanunun ihlali niteliğinde değil midir?
Adı geçen 58’inci maddenin 1’inci alt bendinde ayrıca şu düzenleme bulunmaktadır:
Yetki belgesi sahiplerinin; faaliyette bulunmak istedikleri taşıma hattı ve güzergahındaki kalkış, ara durak ve varış noktalarının, T1 veya T2 yetki belgeli yolcu terminallerinden yapılması esastır.
Noktaların terminalden yapılması gibi İfade bozukluklarını görmesek bile içeriğindeki taşıma hattı ve güzergahı ifadeleri, yetki belgesi sahipleri denilerek tarifeli taşımacıların kast edildiği intibaını vermektedir. Keza, yetki belgesi sahipleri ifadesi, yukarıda belirtildiği üzere zaten sorgulanmaya muhtaçdır. Bunlardan daha da önemlisi taşımacıların sadece ticari terminaller için söz konusu olduğunu düşündüğüm T1 veya T2 yetki belgeli yolcu terminallerine zorlanması doğru mudur? Hususi terminal hakkı yok mudur? Bunların ötesinde ikinci bent de yer alan terminal veya kullanım hakkı sahipliği düzenlemesinde yetki belgesi şartına yer verilmemiş olması ilginçtir.
Yetki belgeli terminallerin bulundukları yerleşim birimlerinde tekel konumunda oldukları bir gerçektir. Tekel konumunda olan bu terminalleri kullanma zorunluluğu getirilirken; bunlardan herkesin faydalanma hakkının getirilmemesi ve keyfi ücretlerin uygulanmasının engellenmeye çalışılmaması gibi yanlışlar çok önemlidir. Buna ilişkin geçici ve istisnai terminal tavan ücret düzenlemeleri taşımacıları korumaya kesinlikle yetmemektedir.
Devamı gelecek
Terminal yetki belgeleri türleri ve şartları ile terminallerin özellikleri konularındaki eleştirilerin dahil bu yazıda ele alınan konularla ilgili değerlendirmelerime ve önerilerime gelecek yazılarımda yer vereceğim.
